مقدمه
چرا انتخاب کتاب مناسب برای کودک، از هر چیزی که فکر میکنید مهمتر است؟
شاید برای شما هم پیش آمده باشد که وقتی به دنبال کتابی برای فرزندتان به کتابفروشی میروید یا سایتهای فروش آنلاین کتاب را زیرورو میکنید، با انبوهی از کتابهای رنگارنگ و جلدهای جذاب روبهرو میشوید که نمیدانید کدامیک را انتخاب کنید. اهمیت انتخاب کتاب مناسب برای کودک، برخلاف ظاهر سادهاش، یکی از تاثیرگذارترین تصمیمهایی است که میتوانید برای آینده او بگیرید.
این نوع انتخاب ممکن است برای خودتان اینقدر سخت نباشد. زیرا در بزرگسالی معمولاً علاقهها یا سیر مطالعاتی مشخص است. اما برای کودکان و نوجوانان باید با احتیاط بیشتری کتاب خرید. به ویژه آنکه در شرایط اقتصادی کنونی جامعه ما، باید سبد خرید ماهانه خانوار را با وسواس بیشتری مدیریت کرد.
اهمیت انتخاب کتاب مناسب برای کودک یا کتاب خوب چه تأثیری بر رشد کودک میگذارد؟
شاید این جمله را بارها شنیده باشید که «کتاب بهترین دوست انسان است»، اما این جمله برای کودکان، کاربرد و معنای عمیقتری دارد. کتابها به عنوان اولین منابعی که کودک با آنها مواجه میشود، پایههای دانش زمینهای او را میسازند.
کودکانی که از سنین پایین با کتابهای مناسب سر و کار دارند، درک عمیقتری از دنیای اطراف خود پیدا میکنند و با مفاهیم گوناگون آشنا میشوند. بنابراین بیراهه نیست اگر بگوییم اهمیت انتخاب کتاب مناسب برای کودک به اندازه ساخت دنیای بزرگسالی اوست.
نکته جالب این است که تحقیقات نشان داده کودکانی که به طور منظم در معرض کتابهای تصویری قرار میگیرند، مغزشان فعالیت بیشتری در زمینه پردازش زبان و تصویر دارد.
کتابهای تصویری به کودکان کمک میکنند تا با استفاده از تخیل خود، دنیای داستان را بازسازی کنند و ارتباط معنایی میان تصویر و کلمه برقرار سازند.
کتاب و گسترش دایره واژگان: رابطهای که شاید باور نکنید
انسان برای داشتن ارتباط موثر و سالم با دیگران، بیش از هر چیز به کلمه نیاز دارد. یکی از مهمترین دستاوردهای خواندن کتاب برای کودکان، گسترش دایره واژگان آنهاست. با وصف این اهمیت انتخاب کتاب مناسب برای کودک بیش از پیش آشکار میشود.
تحقیقات در حوزه ادبیات کودک نشان میدهد که کودکانی که با کتابهای متنوع سر و کار دارند، دایره واژگان گستردهتری پیدا میکنند و این موضوع، پایهای محکم برای موفقیت در زندگی آنها در زندگی، تحصیل، آموزش، روابط زناشویی و والدگری و شغلی و … برای سالهای بعد فراهم میکند.
وقتی برای کودک کتاب میخوانید یا او خودش مطالعه میکند، با کلماتی آشنا میشود که شاید در مکالمات روزمره به ندرت به کار میروند، اما برای درک متون یا ارتباطات پیچیدهتر در آینده، ضروری هستند.
در این میان آنچه شاید کمتر به آن توجه شده باشد، این است که کتابهای کودکان، بهویژه کتابهای تصویری، واژگان نادر و پیچیدهتری نسبت به زبان گفتاری روزمره دارند.
تحقیقات دیگری نشان میدهد که یکی از مهمترین علتهای افت تحصیلی دانشآموزان در سالهای مدرسه در دروس استدلالی مانند ریاضی، ناتوانی در درک واژگان به کاررفته در مسئله است نه صرفاً ناتوانی در یادگیری ریاضی.
بنابراین اهمیت انتخاب کتاب مناسب برای کودک به قدری است که میتواند کیفیت سالهای تحصیل او را هم دستخوش تغییر قرار دهد.
کتابها و هوش هیجانی: پرورش همدلی از طریق داستان
دلیل دیگری که اهمیت انتخاب کتاب مناسب برای کودک را برای ما میگشاید، این است که کودکان از طریق داستانها با شخصیتهایی مواجه میشوند که با موقعیتهای هیجانی گوناگون دست و پنجه نرم میکنند. این مواجهه به آنها کمک میکند تا همدلی و آگاهی اخلاقی خود را پرورش دهند.
تحقیقات نشان داده است که کتابهای کودک با موضوعات اجتماعی-هیجانی، میتوانند به عنوان ابزاری مؤثر برای آموزش مهارتهای ارتباطی و عاطفی عمل کنند.
هنگامی که کودک داستانی درباره شخصیتی میخواند که با ترس، شادی، غم یا خشم روبرو میشود، در واقع دارد تمرین میکند که خود را جای دیگری بگذارد و احساسات او را درک کند.
این مهارت، که به آن «همدلی» میگوییم، یکی از مهمترین مهارتهای اجتماعی است که در بزرگسالی به کار کودک میآید.
کتاب، اردوی تمرین مغز و تفکر خلاق
کتابها تنها منبعی برای سرگرمی نیستند، بلکه ابزاری قدرتمند برای پرورش مهارتهای شناختی کودک به شمار میروند. وقتی کودک داستان میخواند، مجبور است تصویرسازی کند، صحنهها را در ذهن خود بسازد، شخصیتها را تحلیل کند و پیشبینی کند که در ادامه داستان چه اتفاقی میافتد.
همین فعالیتهای ذهنی است که عضلات تخیل و خلاقیت کودک را تقویت میکند. تحقیقات نشان داده است که کتابهای تصویری به ویژه در تحریک خلاقیت کودکان مؤثرند، زیرا آنها را وادار میکنند تا با استفاده از تخیل خود، داستان را بازآفرینی کنند
این مهارتها نه تنها در دوران تحصیل، بلکه در تمام طول زندگی برای کودک مفید خواهد بود. همه این موارد چیزهایی به ما نشان میدهند که اهمیت انتخاب کتاب مناسب برای کودک چقدر زیاد است!
چگونه کتاب مناسبی برای کودک انتخاب کنیم؟
با وجود تنوع بالای کتابهای کودک در بازار، انتخاب کتاب مناسب ممکن است در نگاه اول دشوار به نظر برسد. اما با رعایت چند اصل ساده، میتوانید این فرآیند را برای خود و فرزندتان لذتبخش کنید. اگر برای شما هم اهمیت انتخاب کتاب مناسب برای کودک زیاد است، ادامه مقاله را بخوانید:
سن کودک را جدی بگیرید
اولین و مهمترین اصل در انتخاب کتاب، توجه به سن و مرحله رشدی کودک است. کودکان در سنین مختلف، نیازها و تواناییهای متفاوتی دارند.
برای خردسالان، کتابهای تصویری با کلمات و تصاویر مکمل یکدیگر مناسبترند، در حالی که کودکان بزرگتر میتوانند کتابهای با متنهای بلندتر و داستانهای پیچیدهتر را دنبال کنند.
تحقیقات نشان میدهد که کتابهای تصویری با گروههای سنی خاصی هماهنگ هستند؛ از کتابهای نوزادان و نوپایان تا کتابهای داستان مصور برای کودکان ۴ تا ۸ ساله. شناخت این دستهبندیها به شما کمک میکند انتخاب دقیقتری داشته باشید.
به علایق او توجه کنید
یکی از مؤثرترین راهها برای ایجاد علاقه به مطالعه در کودکان، انتخاب کتابهایی بر اساس علایق آنهاست. کودکی که به موضوعی علاقه دارد، حتی اگر کتاب کمی بالاتر از سطح خواندن او باشد، با اشتیاق بیشتری به مطالعه میپردازد.
پس اگر فرزندتان به حیوانات، فضا، ورزش یا هر موضوع دیگری علاقه دارد، کتابهایی در آن زمینه انتخاب کنید. همچنین فراموش نکنید که کودکان خودشان معیارهایی برای انتخاب کتاب دارند.
تحقیقی که در این زمینه انجام شده نشان میدهد که کودکان و والدین هر کدام معیارهای متفاوتی برای انتخاب کتاب دارند و جالب اینجاست که هر دو گروه، کیفیت محتوا را در اولویت اول و کیفیت ارائه را در اولویت آخر قرار میدهند.
اما در نهایت این شما هستید که باید در موارد مشترک تصمیم بگیرید؛ کوتاه بیایید و زمین را به حریف واگذار کنید یا برانتخاب خود پافشاری کنید! فراموش نکنید که ارزش علاقمندکردن کودک یا نوجوان به مطالعه بسیار بیشتر از پافشاری بر انتخاب ماست.
سبد کتاب را متنوع نگه دارید
همه کودکان به داستانهای بلند علاقه ندارند. برخی به کتابهای غیرداستانی، شعر، کتابهای مصور، کتابهای کاردستی یا مجلات بیشتر علاقه نشان میدهند.
بنابراین داشتن تنوع در کتابهای کودک، به او کمک میکند تا با سبکهای مختلف نوشتاری آشنا شود و سلیقه خود را پیدا کند. خوشبختانه از آنجا که ناشران ایرانی در سالهای اخیر اهمیت انتخاب کتاب مناسب برای کودک در میان والدین و مربیان دریافتهاند، گستره بسیار وسیعی از کتابهای مناسب برای کودکان و نوجوانان را تولید و وارد بازار کردهاند و هر روز به تنوع و کیفیت کارهای آنان افزوده میشود.
کتابهای تصویری، کتابهای علمی، شعرها، کتابهای آموزشی و حتی کتابهای تصویری بدون کلمه، هر کدام به نوعی به رشد کودک کمک میکنند.
تحقیقات نشان داده است که کتابهای بدون کلمه، مهارتهای دیداری و تفسیر تصویر را در کودکان تقویت میکنند. این خود به مرور زمان به تقویت قوای شناختی و افزایش دایره لغات کودکان و در نتیجه مهارت زبان آموزی کمک میکند.
از متخصصان کمک بگیرید
تحقیقات نشان داده است که در کشورهای مختلف، والدین از منابع مختلفی برای انتخاب کتاب استفاده میکنند؛ از توصیههای سایر والدین و فروشندگان گرفته تا توصیههای مربیان و متخصصان. استفاده از این منابع میتواند انتخاب شما را دقیقتر کند.
شما هم اگر در انتخاب کتاب برای فرزندتان احساس سردرگمی میکنید، از متخصصان این حوزه کمک بگیرید. معلمان، کتابداران مدرسه و کارشناسان ادبیات کودک میتوانند شما را در انتخاب کتابهای مناسب یاری کنند.
در سایت مادرخش نیز سعی شده تا اطلاعات مورد نیاز والدین گرامی ذیل توضیح هر محصول گفته شود. از سوی دیگر اهمیت انتخاب کتاب مناسب برای کودک به حدی است که ما بخشی روی سایت مادرخش راهاندازی کردهایم که زیر نظر متخصصان، منتقدان و دستاندرکاران ادبیات کودک و نوجوان به مشاوره تخصصی انتخاب کتاب کودک و نوجوان به شما میپردازد.
به کودک اجازه انتخاب بدهید
تحقیقات نشان میدهد کودکانی که خودشان کتابهایشان را انتخاب میکنند، از خواندن لذت بیشتری میبرند. البته این به معنای رها کردن کامل کودک نیست.
میتوانید او را به کتابفروشی ببرید و اجازه دهید کتابها را ورق بزند و هر کدام را که دوست داشت انتخاب کند.
اگر کودک کتابی را انتخاب کرد که به نظر شما خیلی آسان یا خیلی سخت است، نگران نباشید. کتابهای سخت را میتوانید با هم بخوانید و کتابهای آسانتر را برای مطالعه مستقل او در نظر بگیرید.
نشانههای انتخاب درست چیست؟
گاهی حتی پس از خرید یک کتاب هم نمیدانیم انتخاب مناسب بوده یا خیر. اما چگونه بفهمیم کتابی که انتخاب کردهایم برای کودک مناسب است؟ بهترین راه این است که هنگام خواندن کتاب، به واکنشهای کودک توجه کنید:
اگر کودک با کلمات ناآشنا زیاد برخورد میکند، مدام کلمات را هجی میکند و از خواندن خسته و ناامید میشود، احتمالاً کتاب برای او سخت است. از طرف دیگر، اگر کتاب را روان میخواند و با آن ارتباط برقرار میکند، نشانه انتخاب خوبی است.
نکته مهمتر این است که اگر کودک از خواندن کتاب لذت نمیبرد و این فعالیت برای او به یک کشمکش تبدیل شده است، اشکالی ندارد که کتاب را کنار بگذارید و کتاب دیگری را امتحان کنید. این کار «تسلیم شدن» نیست، بلکه تلاشی برای یافتن تطابق بهتر است.
نقش والدین در نهادینه کردن عادت به مطالعه
اگر در پی اهمیت انتخاب کتاب مناسب برای کودک هستید بدانید که این قدم یعنی انتخاب کتاب مناسب، قدم اول است. والدین نقش کلیدی در ایجاد عادت به مطالعه در کودکان دارند.
کتاب خواندن با کودک، حتی پس از اینکه او خواندن مستقل را یاد میگیرد، بسیار مهم است. این کار نه تنها پیوند عاطفی بین شما و فرزندتان را تقویت میکند، بلکه به او نشان میدهد که خواندن یک فعالیت ارزشمند و لذتبخش است.
تحقیقات نشان داده است که توانایی درک مطلب شنیداری کودک تا سالها از توانایی خواندن مستقل او جلوتر است. یعنی اگر برای فرزندتان کتاب بخوانید، او میتواند داستانها و مفاهیم پیچیدهتری را درک کند که اگر خودش آنها را میخواند، برایش دشوار بود.
بنابراین، به خواندن با صدای بلند برای فرزندتان، حتی بعد از دوران کودکی، ادامه دهید.
جمعبندی: سرمایهگذاری برای تمام عمر
اهمیت انتخاب کتاب مناسب برای کودک به حدی است که ارزشمندترین سرمایهگذاری برای آینده او محسوب میشود. کتابها نه تنها به رشد زبانی و شناختی کودک کمک میکنند، بلکه هوش هیجانی، همدلی، تفکر انتقادی و خلاقیت او را پرورش میدهند.
اهمیت انتخاب کتاب مناسب برای کودک فراتر از یک انتخاب ساده برای سرگرمی است. این انتخاب، تعیین میکند که کودک با چه واژگانی آشنا میشود، چه الگوهای رفتاری را درونی میکند، چگونه با احساسات خود و دیگران مواجه میشود و نگاهش به دنیای اطراف چگونه شکل میگیرد.
کودکی که کتاب نامناسب دریافت میکند، ممکن است نه تنها چیزی یاد نگیرد، بلکه از مطالعه دلزده شود و این دلزدگی، سالها او را از یکی از غنیترین منابع یادگیری دور نگه دارد.
در مقابل، کودکی که کتاب مناسب سن، علاقه و تواناییهایش دریافت میکند، هر صفحه از کتاب را چون سفری تازه تجربه میکند، دایره واژگانش گسترش مییابد، تخیلش شکوفا میشود و به تدریج عشق به مطالعه در وجودش نهادینه میگردد.
اینجاست که میبینیم اهمیت انتخاب کتاب مناسب برای کودک در واقع سرمایهگذاری برای ساختن انسانی با ذهنی پویا، قلبی همدل و نگاهی نقاد به جهان است؛ سرمایهگذاری که نتیجهاش را نه در یک روز یا یک ماه، بلکه در تمام طول زندگی فرزندتان خواهید دید.
اگر این مقاله برایتان مفید بود، آن را با دوستان والد خود به اشتراک بگذارید تا آنها هم انتخاب بهتری داشته باشند.
در نوشتن این مقاله از منابع مختلفی استفاده شده است.
